ورم پا در بارداری؛ علت، راه‌های کاهش و علائم خطر
ورم پا در بارداری یکی از تغییرات شایع بدن، به‌ویژه در ماه‌های میانی و پایانی بارداری است. افزایش حجم مایعات بدن و فشار رحم در حال رشد بر رگ‌های لگن می‌تواند برگشت خون از پاها را دشوارتر کند. در نتیجه، مایع بیشتری در بافت‌های پا و مچ جمع می‌شود. این نوع ورم معمولاً به‌تدریج ایجاد می‌شود و در پایان روز یا بعد از ایستادن طولانی بیشتر به چشم می‌آید.
با این حال، هر نوع ورم در بارداری را نباید طبیعی فرض کرد. اگر تورم به‌صورت ناگهانی ایجاد شود، سریع افزایش پیدا کند یا همراه با سردرد شدید، تاری دید، درد قسمت بالای شکم، تنگی نفس یا افزایش فشار خون باشد، باید سریع با پزشک یا ماما تماس بگیرید. این علائم می‌توانند با پره‌اکلامپسی ارتباط داشته باشند.
ورم پا در بارداری چیست؟
ورم یا ادم (Edema) به تجمع بیش از حد مایع در بافت‌های بدن گفته می‌شود. پا، مچ پا و ساق از محل‌هایی هستند که ادم در آن‌ها بیشتر دیده می‌شود.
در بارداری بدن برای حمایت از رشد جنین، جفت و گردش خون مادر تغییرات قابل توجهی پیدا می‌کند. یکی از این تغییرات، افزایش مایعات بدن است. از طرف دیگر، رحم با بزرگ‌تر شدن می‌تواند روی رگ‌های ناحیه لگن فشار وارد کند و برگشت خون از اندام‌های تحتانی را آهسته‌تر کند. در نتیجه، مایع بیشتری در پاها و مچ پا جمع می‌شود.
بنابراین اگر در اواخر روز متوجه شدید کفش‌هایتان تنگ‌تر شده‌اند یا مچ پاهایتان کمی پف کرده است، این اتفاق در بسیاری از بارداری‌ها طبیعی است.
علت ورم پا در بارداری چیست؟
ورم پا معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست. چند تغییر طبیعی بارداری در ایجاد آن نقش دارند.
افزایش مایعات بدن
بدن در دوران بارداری مایعات بیشتری در خود نگه می‌دارد. این افزایش مایعات برای پاسخ به نیازهای بدن مادر و جنین ضروری است. بخشی از این مایع ممکن است در بافت‌های اندام‌های تحتانی تجمع پیدا کند.
بزرگ شدن رحم
با رشد جنین، رحم بزرگ‌تر می‌شود. این تغییر می‌تواند روی رگ‌های لگنی فشار وارد کند و برگشت خون از پاها به سمت قلب را آهسته‌تر کند.
به همین دلیل، ورم پا در ماه‌های پایانی بارداری بیشتر دیده می‌شود.
تغییرات هورمونی
هورمون‌های دوران بارداری نیز در تغییر وضعیت مایعات بدن و عروق نقش دارند. بنابراین ورم پا فقط به ایستادن یا راه رفتن مربوط نیست و بخشی از آن به تغییرات طبیعی بدن در بارداری برمی‌گردد.
ورم پا در بارداری از چه ماهی شروع می‌شود؟
زمان شروع ورم در همه زنان یکسان نیست.
بعضی افراد از ماه‌های میانی بارداری متوجه تورم خفیف می‌شوند. در برخی دیگر، ورم بیشتر در سه‌ماهه سوم دیده می‌شود. همچنین ممکن است یک روز ورم بیشتری داشته باشید و روز دیگر تقریباً طبیعی باشید.
معمولاً تورم طبیعی پاها و مچ‌ها:
- به‌تدریج ایجاد می‌شود.
- در پایان روز بیشتر است.
- در هوای گرم ممکن است بیشتر شود.
- پس از ایستادن طولانی تشدید می‌شود.
- معمولاً هر دو پا را درگیر می‌کند.
آیا ورم پا در بارداری طبیعی است؟
در بسیاری از موارد، بله.
اگر ورم پا خفیف باشد، به‌تدریج ایجاد شود و علامت غیرطبیعی دیگری همراه آن نباشد، معمولاً جای نگرانی ندارد. با این حال، «طبیعی بودن» ورم به این معنی نیست که هر تورمی را باید نادیده گرفت.
تغییر ناگهانی در میزان ورم اهمیت بیشتری دارد.
برای مثال، اگر پاهایتان کمی متورم بوده‌اند اما ناگهان متوجه تورم شدید در صورت و دست‌ها شده‌اید، یا تورم همراه با سردرد شدید و اختلال بینایی ایجاد شده است، باید وضعیت خود را سریع بررسی کنید.
چگونه ورم پا در بارداری را کاهش دهیم؟
اگر پزشک یا ماما علت خاصی برای محدود کردن فعالیت شما مشخص نکرده است، چند اقدام ساده می‌تواند به کاهش ناراحتی ناشی از ورم کمک کند.
هنگام استراحت پاها را بالاتر قرار دهید
هنگام نشستن یا استراحت، پاها را روی یک بالش یا سطح مناسب قرار دهید. بالا قرار دادن پاها می‌تواند به کاهش تجمع مایع در اندام‌های تحتانی کمک کند.
همچنین اگر مدت زیادی پشت میز می‌نشینید، پاها را برای مدت طولانی در یک وضعیت ثابت نگه ندارید.
از ایستادن طولانی خودداری کنید
ایستادن طولانی می‌تواند احساس سنگینی و تورم پاها را بیشتر کند.
اگر مجبور هستید مدت زیادی سرپا باشید، تا حد امکان وضعیت خود را تغییر دهید و فرصت‌هایی برای استراحت و نشستن ایجاد کنید.
پیاده‌روی سبک داشته باشید
فعالیت بدنی مناسب دوران بارداری می‌تواند به حفظ گردش خون کمک کند.
پیاده‌روی سبک، در صورتی که پزشک برای شما محدودیت فعالیت تعیین نکرده باشد، می‌تواند گزینه مناسبی باشد. حرکات ساده مچ پا نیز هنگام نشستن می‌توانند به حرکت بهتر عضلات ساق کمک کنند.
به پهلوی چپ بخوابید
خوابیدن به پهلوی چپ می‌تواند فشار روی یکی از رگ‌های بزرگ بازگرداننده خون از قسمت پایین بدن به قلب را کاهش دهد.
با این حال، وضعیت خواب در بارداری باید با شرایط فردی شما نیز هماهنگ باشد. اگر پزشک یا ماما توصیه خاصی برایتان دارد، همان توصیه اولویت دارد.
کفش راحت بپوشید
کفش‌های بسیار تنگ یا کفش‌هایی که فشار زیادی به پا وارد می‌کنند، می‌توانند ناراحتی ناشی از ورم را بیشتر کنند.
کفش مناسب بارداری بهتر است:
- اندازه مناسبی داشته باشد.
- به پا فشار وارد نکند.
- ثبات کافی داشته باشد.
- هنگام راه رفتن احساس راحتی ایجاد کند.
لباس‌های خیلی تنگ نپوشید
لباس یا جوراب‌هایی که ناحیه مچ پا و ساق را به‌شدت تحت فشار قرار می‌دهند، می‌توانند جریان خون را محدود کنند.
اگر قصد استفاده از جوراب‌های فشاری یا جوراب‌های مخصوص بارداری را دارید، بهتر است نوع مناسب آن را با پزشک یا ماما هماهنگ کنید. Mayo Clinic نیز استفاده از جوراب‌های حمایتی را در برخی افراد پیشنهاد می‌کند.
آب کافی بنوشید
وجود ورم به این معنا نیست که باید مصرف آب را کاهش دهید.
محدود کردن خودسرانه مایعات می‌تواند تصمیم مناسبی در دوران بارداری نباشد. مقدار مناسب مصرف مایعات به شرایط فردی، آب‌وهوا، سطح فعالیت و توصیه پزشک بستگی دارد. Mayo Clinic برای بسیاری از زنان باردار حدود ۲٫۳ لیتر مایعات در روز را به‌عنوان مقدار معمول ذکر می‌کند، اما نیاز هر فرد می‌تواند متفاوت باشد.
آیا ماساژ پا برای ورم بارداری مفید است؟
ماساژ ملایم پا می‌تواند برای بعضی افراد احساس راحتی ایجاد کند، اما نباید آن را درمان علت ورم در نظر گرفت.
اگر ورم ناگهانی، شدید، دردناک یا یک‌طرفه است، ابتدا باید علت آن بررسی شود. به‌خصوص اگر یک پا نسبت به پای دیگر به‌طور واضح متورم، دردناک یا گرم شده باشد، خوددرمانی با ماساژ را به تأخیر نیندازید.
ورم ناگهانی و دردناک یک پا می‌تواند یکی از علائم لخته خون در ورید عمقی یا DVT باشد.
چه زمانی ورم پا در بارداری خطرناک است؟
مهم‌ترین نکته این است که تغییر ناگهانی در ورم را جدی بگیرید.
در صورت بروز هر یک از علائم زیر، با پزشک یا ماما تماس بگیرید:
- تورم ناگهانی صورت یا دست‌ها
- افزایش سریع ورم پاها
- سردرد شدید یا مداوم
- تاری دید یا دیدن لکه‌ها و نورهای غیرطبیعی
- درد شدید در قسمت بالای شکم، به‌خصوص زیر دنده‌ها
- تهوع و استفراغ جدید در نیمه دوم بارداری
- افزایش سریع وزن
- تنگی نفس
- احساس ناخوشی شدید
این علائم می‌توانند با پره‌اکلامپسی ارتباط داشته باشند و نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
ورم پا و پره‌اکلامپسی چه ارتباطی دارند؟
پره‌اکلامپسی یکی از عوارض مهم بارداری است که با فشار خون بالا و علائم آسیب به اندام‌ها همراه می‌شود.
این عارضه معمولاً بعد از هفته ۲۰ بارداری ایجاد می‌شود، اما می‌تواند در دوره پس از زایمان نیز رخ دهد. فشار خون بالا و وجود پروتئین در ادرار از یافته‌های مهم هستند، اما تشخیص فقط بر اساس ورم پا انجام نمی‌شود. پزشک ممکن است فشار خون، آزمایش ادرار و در صورت نیاز آزمایش‌های خون و بررسی عملکرد کبد، کلیه و پلاکت‌ها را ارزیابی کند.
بنابراین این جمله که «اگر ورم پا دارید حتماً پره‌اکلامپسی دارید» اشتباه است.
از طرف دیگر، این تصور نیز درست نیست که «چون ورم پا در بارداری طبیعی است، پس هر نوع ورمی بی‌خطر است».
علائم همراه و تغییر ناگهانی اهمیت زیادی دارند.
فشار خون چند باشد که در بارداری نگران‌کننده است؟
طبق اطلاعات ACOG، فشار خون ۱۴۰/۹۰ میلی‌متر جیوه یا بالاتر در بارداری نیازمند توجه و ارزیابی پزشکی است. فشار خون ۱۶۰/۱۱۰ یا بالاتر در محدوده فشار خون شدید قرار می‌گیرد و می‌تواند وضعیت اورژانسی ایجاد کند.
اگر در دوران بارداری فشار خون بالا دارید، فقط به وجود یا نبود ورم توجه نکنید. پیگیری منظم فشار خون و مراقبت‌های دوران بارداری اهمیت بیشتری دارد.
ورم یک پا در بارداری طبیعی است؟
ورم خفیف دو پا در بارداری بسیار شایع‌تر است.
اگر یک پا به‌طور ناگهانی بیشتر از پای دیگر متورم شود و به‌خصوص اگر همراه با درد، حساسیت یا گرمی آن پا باشد، باید احتمال لخته خون بررسی شود.
لخته خون در ورید عمقی یا ترومبوز ورید عمقی (DVT) در بارداری اهمیت ویژه‌ای دارد. اگر این وضعیت با تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسه سینه همراه شود، باید فوراً کمک پزشکی دریافت کنید.
آیا کاهش نمک ورم پا را درمان می‌کند؟
ورم بارداری دلایل مختلفی دارد و نمی‌توان آن را صرفاً با حذف نمک درمان کرد.
بهتر است به جای حذف شدید یک ماده غذایی، رژیم متعادل داشته باشید و از مصرف بیش از حد غذاهای بسیار شور و فرآوری‌شده پرهیز کنید.
اگر پزشک برای شما رژیم غذایی خاصی تعیین کرده است، همان برنامه را دنبال کنید.
از مصرف خودسرانه داروهای ادرارآور یا مکمل‌ها برای از بین بردن ورم نیز خودداری کنید.
آیا ورم پا بعد از زایمان از بین می‌رود؟
در بسیاری از موارد، ورم پا و مچ که به دلیل تغییرات طبیعی بارداری ایجاد شده است، بعد از زایمان به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.
با این حال، ورم بعد از زایمان را هم نباید همیشه طبیعی فرض کرد. پره‌اکلامپسی می‌تواند در دوره پس از زایمان نیز ایجاد شود. بنابراین اگر بعد از زایمان دچار سردرد شدید، اختلال دید، تورم ناگهانی، درد قسمت بالای شکم یا تنگی نفس شدید، باید فوراً ارزیابی پزشکی شوید
چه زمانی برای ورم پا به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر فقط تورم خفیف و تدریجی در هر دو پا دارید و علامت دیگری ندارید، معمولاً می‌توانید آن را در ویزیت‌های معمول بارداری با پزشک یا ماما مطرح کنید.
اما در شرایط زیر مراجعه یا تماس سریع با پزشک اهمیت دارد:
ورم ناگهانی:
به‌خصوص در صورت، دست‌ها یا پاها.
سردرد شدید:
مخصوصاً اگر با استراحت برطرف نشود.
اختلال دید:
مانند تاری دید، دیدن لکه‌ها یا نورهای غیرطبیعی.
درد بالای شکم:
خصوصاً زیر دنده‌ها یا سمت راست قسمت بالای شکم.
تنگی نفس:
به‌ویژه اگر ناگهانی یا شدید باشد.
ورم یک‌طرفه دردناک:
به‌خصوص اگر پا گرم یا حساس شده باشد.
در این شرایط منتظر نمانید تا ورم خودبه‌خود برطرف شود.
آیا برای ورم پا در بارداری باید مصرف آب را کم کنیم؟
خیر، صرفاً به دلیل وجود ورم نباید مصرف آب را خودسرانه کم کنید.
ورم معمول بارداری با افزایش مایعات بدن ارتباط دارد و کم‌آب کردن بدن راه مناسبی برای درمان آن نیست. مقدار مایعات مورد نیاز هر فرد متفاوت است؛ بنابراین اگر پزشک برای شما محدودیت خاصی تعیین نکرده، آب را طبق نیاز بدن و توصیه تیم مراقبت بارداری مصرف کنید.
آیا ورم پا روی جنین تأثیر دارد؟
ورم خفیف و معمول پاها که ناشی از تغییرات طبیعی بارداری است، به‌خودی‌خود به معنای آسیب به جنین نیست.
موضوع مهم، علت ورم است.
اگر ورم ناگهانی همراه با فشار خون بالا یا علائم دیگری باشد، ممکن است نشانه یک عارضه بارداری مانند پره‌اکلامپسی باشد. در چنین شرایطی ارزیابی و درمان به‌موقع برای سلامت مادر و جنین اهمیت دارد.
جمع‌بندی
ورم پا در بارداری بسیار شایع است و در بسیاری از زنان، به‌خصوص در ماه‌های پایانی، بخشی از تغییرات طبیعی بدن محسوب می‌شود. افزایش مایعات بدن، تغییرات هورمونی و فشار رحم روی رگ‌های لگنی از عوامل مهم آن هستند.
استراحت، بالا قرار دادن پاها، پرهیز از ایستادن طولانی، فعالیت سبک در صورت نداشتن محدودیت پزشکی، پوشیدن کفش راحت و خوابیدن به پهلوی چپ می‌توانند به کاهش ناراحتی کمک کنند.
با این حال، ورم ناگهانی یا شدید، مخصوصاً در صورت و دست‌ها، همراه با سردرد، اختلال دید، درد بالای شکم، تنگی نفس یا فشار خون بالا، نیازمند بررسی فوری پزشکی است.
اگر درباره میزان ورم خود نگران هستید، به‌خصوص در نیمه دوم بارداری، بهتر است آن را با پزشک متخصص زنان یا ماما مطرح کنید.